Eczeem – en in het bijzonder atopische dermatitis (AD) – is een chronische, terugkerende ontstekingsaandoening van de huid, gekenmerkt door intensieve jeuk, roodheid, schilfering en soms nattende plekken. De aandoening hangt nauw samen met een verstoorde epidermale barrière en een verhoogde pH-waarde van het huidoppervlak. Hoewel eczeem historisch vooral werd gezien als een geïsoleerde huidaandoening, toont een groeiende hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek aan dat zowel de oorsprong als het aanhouden van eczeem veel verder reikt dan de huid alleen. In de klinische praktijk laat de eczeem-darm-huid-as zien dat het maag-darmkanaal, het darmmicrobioom en systemische immuundysregulatie een fundamentele rol spelen in het ontstaan en voortbestaan van deze aandoening.

Klassieke verklaringen voor atopische dermatitis

Traditioneel wordt de ontwikkeling van eczeem verklaard door een combinatie van vier kernfactoren. Zo spelen genetische aanleg en met name verliesfuncties in het filaggrine‑gen een belangrijke rol, omdat dit gen essentieel is voor de vorming van een intact stratum corneum en het behoud van huidhydratatie. Daarnaast is er vaak sprake van een verstoorde huidbarrière, met verhoogd transepidermaal waterverlies en een beschadigde lipidenstructuur. Ook immuundysregulatie draagt bij: een overactieve, Th2‑gedreven ontstekingsreactie met verhoogde productie van cytokinen zoals IL‑4 en IL‑13. Tot slot kunnen omgevingsfactoren zoals allergenen, chemische irriterende stoffen, ongeschikte cosmetica, hard water en extreme klimaatomstandigheden eczeem verergeren.

Bij constitutioneel (atopisch) eczeem verschijnen de huidafwijkingen vaak in de buigplooien, zoals de elleboogplooien en knieholtes, en is er regelmatig sprake van een verband met de ‘atopische mars’ (allergische rhinitis, astma en urticaria). Hoewel IgE‑gemedieerde voedselallergieën in deze groep vaker voorkomen, verklaren deze klassieke factoren niet volledig de systemische complexiteit en de onvoorspelbare opvlammingen van atopische dermatitis.

De darm–huid-as: wat zegt de moderne wetenschap?

Steeds meer klinische onderzoeken beschrijven de eczeem-darm-huid-as als een verfijnde, tweerichtingscommunicatie tussen het darmlumen, het neuro-endocriene systeem en de huidbarrière. Het maag-darmkanaal is het grootste immuunorgaan van het lichaam; ongeveer zeventig procent van het totale immuunsysteem bevindt zich in en rondom het darmgeassocieerde lymfoïde weefsel (GALT) .

Een optimale darmfunctie en een gezonde immuuntolerantie zijn afhankelijk van drie fysiologische voorwaarden: een intacte en beschermende slijmlaag, een goed functionerende en stevig gesloten epitheliale darmbarrière, en een divers, stabiel en veerkrachtig darmmicrobioom. Wanneer dit interne evenwicht wordt verstoord, blijven de gevolgen zelden beperkt tot de darm. Ze werken systemisch door en uiten zich vaak als chronische ontstekingsziekten van de huid.

Figure 1 Potential pathways of the gut-brain-skin axis in Acne Vulgaris - Marcia Hartsock 2011

Darmdysbiose, microbioomverstoring en eczeem

Zowel kinderen als volwassenen met atopische dermatitis vertonen vaak duidelijke veranderingen in hun darmflora, een toestand die bekendstaat als dysbiose. Daarbij wordt regelmatig een afname gezien van gunstige bacteriën zoals Bifidobacterium en Lactobacillus. Tegelijkertijd kan er sprake zijn van een toename van opportunistische micro-organismen, waaronder pathogene bacteriën, schimmels zoals Candida en soms parasitaire infecties. Een ander belangrijk kenmerk is een verminderde productie van korteketen vetzuren (SCFA’s), met name butyraat, dat fungeert als belangrijkste energiebron voor colonocyten en een cruciale rol speelt in immuuntolerantie.

Het verlies aan microbiële diversiteit verstoort de natuurlijke immuunregulatie en versterkt ontstekingsprocessen, waardoor de drempel voor allergische huidreacties aanzienlijk lager wordt.

'Leaky gut', mucosale permeabiliteit en systemische ontsteking

Een centraal mechanisme dat de darmgezondheid met atopisch eczeem verbindt, is een verhoogde darmpermeabiliteit, ook wel ‘leaky gut’ genoemd. Normaal gesproken sluiten tight junctions de ruimtes tussen de darmepitheelcellen af. Wanneer deze structuren worden aangetast door stress, slechte voeding of dysbiose, wordt de darmbarrière doorlaatbaar.

Daardoor kunnen bacteriële fragmenten – vooral lipopolysacchariden (LPS) – samen met onvolledig verteerde voedselbestanddelen en metabole toxines in de bloedbaan terechtkomen. Eenmaal in circulatie veroorzaken deze stoffen een systemische, laaggradige ontstekingsreactie. Via de bloedbaan bereiken deze ontstekingsmarkers de huid, waar ze de epidermale tight junctions verzwakken en klinisch zichtbaar worden als hardnekkige eczeemopvlammingen.

Voeding, intoleranties en de rol van histamine

Voeding is de belangrijkste externe factor die de eczeem-darm-huid-as beïnvloedt. Het dieet levert de noodzakelijke macro- en micronutriënten en prebiotische vezels die essentieel zijn voor een gezonde slijmvliesintegriteit, optimale immuunsignalering en huidherstel. Tegelijkertijd kunnen moderne eetgewoonten biochemische triggers introduceren die dit kwetsbare evenwicht verstoren.

Voedselallergieën versus niet-IgE-gemedieerde intoleranties

Bij eczeempatiënten komen echte IgE‑gemedieerde voedselallergieën – vaak veroorzaakt door eiwitten uit koemelk, eieren, tarwe of soja – relatief vaak voor en vereisen strikte medische begeleiding.

Niet‑IgE‑gemedieerde intoleranties vormen echter een even grote uitdaging. Deze vertraagde reacties, die vaak verband houden met caseïne, gluten of bepaalde additieven, kunnen aanzienlijke ontsteking en huidirritatie veroorzaken, zelfs wanneer standaard allergietesten volledig negatief zijn.

Histaminerijke voeding en verminderde afbraak

Bepaalde voedingsmiddelen, zoals aardbeien, tomaten, gerijpte kazen, schaaldieren en gefermenteerde producten, bevatten hoge hoeveelheden biogene aminen of stimuleren de afgifte van histamine. Normaal gesproken breekt het enzym diamine‑oxidase (DAO) ingenomen histamine af in het darmlumen. Wanneer de darmfunctie echter verstoord is of dysbiose de productie van DAO vermindert, wordt histamine onvoldoende afgebroken. Dit leidt tot een functionele histamine-intolerantie, die uiteenlopende klachten kan veroorzaken, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, slaapproblemen, opgeblazen gevoel en intense huidreacties zoals urticaria, hevige jeuk en hardnekkige eczeemopvlammingen .

Voedingspatronen en veelvoorkomende fouten in de spijsvertering

Veel mensen denken dat hun voedingspatroon gezond is, maar een grondige analyse laat vaak duidelijke disbalansen zien. Zo eten sommigen te vaak of slaan juist maaltijden over, en veel mensen eten te snel en kauwen onvoldoende, waardoor de eerste fase van de spijsvertering wordt verstoord. Daarnaast is er vaak sprake van een hoge inname van suiker, alcohol en bewerkte koolhydraten, gecombineerd met een vetrijke voeding die weinig eiwitten en groenten bevat. Ook het frequente gebruik van ultrabewerkte producten draagt bij aan een verstoord metabolisch milieu.

Op de lange termijn verzwakken deze eetgewoonten het darmmicrobioom en leiden ze tot spijsverteringsklachten zoals een opgeblazen gevoel, gasvorming, obstipatie of diarree. Binnen de darm-huid-as kunnen deze interne verstoringen systemische ontstekingsreacties veroorzaken die zich uiteindelijk uiten als hardnekkige huidproblemen, waaronder acne en atopische dermatitis.

Pathogene infecties, stress en omgevingsfactoren

De stabiliteit van de eczeem-darm-huid-as kan worden verstoord door verschillende systemische stressoren. Zo kunnen eczeemklachten plotseling verergeren na een buitenlandse reis, vooral wanneer deze gepaard gaat met diarree of veranderde stoelgang. Dit wijst vaak op een onopgeloste bacteriële of parasitaire infectie die de mucosale immuniteit heeft aangetast.

Chronische stress vormt een andere belangrijke factor. Langdurige psychologische belasting activeert de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA‑as), verhoogt de cortisolproductie en maakt de darmbarrière doorlaatbaarder. Stress beïnvloedt bovendien het eetgedrag en verlaagt de drempel voor mastcelactivatie in de huid, wat ontstekingsreacties versterkt.

Ook omgevingsfactoren kunnen de darm-huid-as ontregelen. Nieuwe cosmetica, synthetische geuren of toxines in de leefomgeving kunnen contactdermatitis veroorzaken. Daarnaast kunnen aeroallergenen zoals huisstofmijt, schimmelsporen of formaldehyde uit nieuwe meubels het mucosale immuunsysteem activeren, wat zowel de luchtwegen als de huid extra belast.

Therapeutische implicaties: wat betekent dit voor de behandeling van eczeem?

Een integratieve, biologisch onderbouwde aanpak van atopische dermatitis gaat veel verder dan het gebruik van lokale corticosteroïden en oppervlakkige symptoombestrijding. Voor duurzaam herstel van de epidermale barrière moet een behandelprotocol de onderliggende interne triggers van de eczeem‑darm‑huid‑as systematisch aanpakken. De belangrijkste klinische interventies en hun doelmechanismen zijn als volgt:

Klinische interventies binnen de eczeem‑darm‑huid‑as

Klinische interventie	Doelmechanisme & protocol
1. Gastro-intestinale beoordeling	Uitgebreide ontlastingsanalyse om de diversiteit van het microbioom te evalueren en te controleren op laaggradige darminfecties.
2. Eliminatie van pathogenen	Gericht behandelen en verwijderen van geïdentificeerde darmpathogenen, zoals Helicobacter pylori, SIBO, gistovergroei of parasieten.
3. Identificatie van gevoeligheden	Onderscheid maken tussen echte IgE‑allergieën en niet‑IgE‑intoleranties via gestructureerde, professioneel begeleide eliminatiediëten.
4. Herstel van het microbioom	Gebruik van strainspecifieke prebiotica en klinisch geteste probiotica (zoals Lactobacillus rhamnosus) om het immuunsysteem te reguleren, tight junctions te herstellen en de productie van korteketenvetzuren (SCFA’s) te verbeteren.
5. Neuro‑endocriene ondersteuning	Gericht inzetten van stressreductie en optimalisatie van slaaparchitectuur om systemische immuunreactiviteit te kalmeren.

Meta-analyses tonen aan dat gerichte, strainspecifieke probiotische suppletie een statistisch significant gunstig effect heeft op het verminderen van de ernst van atopische dermatitis, vooral bij kinderen. Klinische ervaring laat echter zien dat modulatie van het microbioom het meest effectief is wanneer gelijktijdig voedingsgerelateerde triggers en systemische immuunactivatie worden aangepakt.

Conclusie

Eczeem is in essentie geen puur oppervlakkige huidaandoening. Bij veel patiënten weerspiegelt chronische huidirritatie een diepere disbalans in de complexe interactie tussen de darm, het immuunsysteem en de huidbarrière. Door de fysiologische mechanismen van de eczeem-darm-huid-as te respecteren – waaronder slijmvliesintegriteit, microbiomdiversiteit, gerichte voeding en neuro-endocriene balans – ontstaat een veel completer begrip van waarom atopische dermatitis ontstaat, aanhoudt of terugkeert. Dit opent nieuwe mogelijkheden voor duurzame, systemische huidverbetering.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is de rol van ‘leaky gut’ bij eczeem? Bij verhoogde darmpermeabiliteit zijn de tight junctions tussen darmcellen verzwakt. Hierdoor kunnen bacteriële fragmenten zoals LPS, toxines en onverteerde voedseldeeltjes in de bloedbaan terechtkomen. Dit veroorzaakt laaggradige systemische ontsteking die via de darm-huid-as de huidbarrière verzwakt en eczeemopvlammingen versnelt.

Waarom kunnen allergietesten negatief zijn terwijl bepaalde voedingsmiddelen toch eczeem uitlokken? Standaard allergietesten detecteren alleen acute, IgE‑gemedieerde reacties. Veel eczeempatiënten hebben echter niet‑IgE‑intoleranties, die vertraagd optreden en geen IgE‑antilichamen produceren. Een professioneel begeleid eliminatiedieet is dan de meest betrouwbare methode.

Hoe beïnvloedt histamine-intolerantie de ernst van jeuk? Bij dysbiose daalt de productie van DAO, waardoor histamine minder goed wordt afgebroken. Histaminerijke voeding kan dan een systemische overbelasting veroorzaken, wat leidt tot mastcelactivatie en zenuwirritatie in de huid, met hevige jeuk en eczeemopvlammingen als gevolg.

Kan het herstellen van het microbioom eczeem volledig genezen?

Eczeem is een multifactoriële aandoening waarbij genetische factoren en omgevingsinvloeden een rol spelen. Het herstellen van de darm-huid-as is geen op zichzelf staande oplossing, maar vormt wel de basis voor langdurig herstel van de huidbarrière.

Meer hierover kan je lezen in mijn boeken over de huid-darm connectie, beschikbaar in het Nederlands en ook in het Engels en het Duits. Zie BOEKEN.

Literatuurlijst

Bowe, W. P., & Logan, A. C. (2011). Acne vulgaris, probiotics and the gut-brain-skin axis - back to the future? Gut Pathogens, 3(1), 1. [Link via BioMed Central]
Cork, M. J., Danby, S. G., Vasilopoulos, Y., et al. (2009). Epidermal barrier dysfunction in atopic dermatitis. Journal of Investigative Dermatology, 129(8), 1892-1908. [Link via JID]
Goyen, M. (2019). The skin-gut connection. Opus Nova. Volume I. ISBN 9789463456210.
Goyen, M. (2023). The amazing world of the skin-gut axis, including the role of the microbiome. Volume II.
O'Neill, C. A., Monteleone, G., McLaughlin, J. T., & Streeten, A. (2016). The gut-skin axis in health and disease: A paradigm with therapeutic implications. BioEssays, 38(11), 1167-1176. [Link via Wiley]
Salem, I., Ramser, A., Isham, N., & Ghannoum, M. A. (2018). The Gut Microbiome as a Major Regulator of the Gut-Skin Axis. Frontiers in Microbiology, 9, 1459. [Link via Frontiers]
Courtney A, Su JC. The Psychology of Atopic Dermatitis. J Clin Med. 2024 Mar 11;13(6):1602. doi: 10.3390/jcm13061602. PMID: 38541828; PMCID: PMC10970750. [Link PubMed]

⚖️ Medische disclaimer: De informatie op deze website, waaronder artikelen, verwijzingen naar leerboeken en educatief materiaal, is uitsluitend bedoeld voor informatieve en educatieve doeleinden. De inhoud is niet bedoeld als vervanging van professioneel medisch advies, een medische diagnose of behandeling. Raadpleeg bij vragen over een medische aandoening of gezondheidsklachten altijd een arts of een andere gekwalificeerde zorgverlener. Negeer professioneel medisch advies nooit en stel het inwinnen daarvan niet uit op basis van informatie die u op deze website heeft gelezen.

Marcelline Goyen, BSc | Dermal Therapist | Skin-Gut Axis Specialist | Auteur Oprichter van www.skin-gut-axis.com

Marcelline Goyen BSc skin therapy - the Netherlands

Over Marcelline Goyen, BSc

Marcelline Goyen, BSc, is huidtherapeut (voormalig praktiserend), internationaal docent en auteur, gespecialiseerd in de huid-darm-as, het microbioom en huidgezondheid. Op basis van meer dan twintig jaar klinische ervaring vertaalt zij wetenschappelijke inzichten over de relatie tussen darm, huid en microbioom naar toegankelijke en praktijkgerichte vakliteratuur. Om deze kennis breder toegankelijk te maken, publiceerde zij twee boeken die door professionals worden gebruikt als naslagwerken en educatief studiemateriaal binnen de huid- en gezondheidszorg. Naast haar publicaties deelt zij haar kennis wereldwijd via masterclasses, webinars en lezingen.

Ontdek meer over haar boeken en visie op de huid-darm-as via www.skin-gut-axis.com of maak verbinding met Marcelline op LinkedIn.

Skin Gut Axis

Eczeem en de Link met de Darm-Huid As

Inhoudsopgave

Eczeem en de darm-huid-as: de rol van het microbioom, voeding en het immuunsysteem